دیه

دیه

دیه در اسلام

دیه جبران مالی در قتل، قطع عضو یا اعضا و یا ایجاد جراحت بدنی به صورت سهوی و یا عمدی است که به فرد آسیب دیده و یا به وراث او تعلق میگیرد. آنچه موجب دیه است قتل یا خسارت های غیر عمدی و خطائی ست و در خسارت های عمدی قصاص کردن مورد نظر است اما در موارد عمدی نیز اشخاص می توانند به جای قصاص برای گرفتن و پرداختن دیه، توافق کنند.

در احکام اسلامی بحثی با عنوان دیات وجود دارد که به بررسی صدمات جسمی و میزان خسارات و نحوه جبران آن می پردازد. میزان مال پرداختی جهت جبران خسارت در بعضی از خسارت های بدنی در احکام اسلامی مشخص شده که به این مقادیر مشخص و ثابت دیه می گویند. در مواردی که دیه در منابع فقهی بیان نشده مبلغی به عنوان خسارت توسط محکمه تعیین می شود که به آن ارش می گویند. ارش با توجه به میزان و شدت آسیب و تاثیرگذاری عضو در روند زندگی افراد مشخص می شود.

در بعضی موارد عضو در ظاهر آسیبی ندیده است اما کارکرد خود را از دست داده و دیگر قابلیت انتفاع ندارد، مانند آن که گوش در ظاهر سالم اما شنوایی فرد از بین رفته است. در این موارد نیز وجوب دیه محقق شده و قابل مطالبه خواهد بود.

اگر ورود خسارت و آسیب در بعضی مکان های خاص مانند مسجد الحرام و یا زمان های خاص مانند ماه محرم صورت گیرد دیه افزایش پیدا میکند، فقها به این افزایش در اصطلاح تغلیظ دیه می گویند.

به نظر مشهور فقها میزان دیه زن و مرد و مسلمان و غیر مسلمان در اسلام متفاوت است هر چند گروهی از ایشان نیز حکم به تساوی دیه در همه گروه ها داده اند. قانون مجازات اسلامی ایران نظریه اختلاف دیه را پذیرفته اما در آخرین اصلاح و بازنگری برای کاهش اثرات اجتماعی و بین المللی آن راهکارهایی را ایجاد کرده است.

میزان دیه به صورت سالانه و توسط دستگاه قضا تعیین می شود.

دیه در قرآن

دیه در قرآن

در قرآن کریم به مساله دیه در آیه ۹۲ سوره نساء پرداخته شده است که مرجع اصلی برای پرداختن به احکام دیه و کفاره خسارات بدنی است. این آیه که به آیه دیه نیز مشهور است چنین می گوید: «هیچ مؤمنی را نرسد که مؤمن دیگری را به قتل رساند مگر آنکه به اشتباه و خطا مرتکب آن شود، و در صورتی که به خطا هم مؤمنی را مقتول ساخت باید (به کفاره آن) بنده مؤمنی را آزاد کند و خونبهای آن را به صاحبش تسلیم نماید، مگر آنکه دیه را ورثه (به قاتل) ببخشند. و اگر مقتول مؤمن از قومی باشد که با شما دشمن و محارب اند، قاتل دیه ندهد، لیکن بر اوست که بنده مؤمنی را آزاد کند و اگر مقتول از قومی است که بین شما با آنها پیمان برقرار بوده پس خونبها را به صاحب خون پرداخته و بنده مؤمنی (به کفاره آن) آزاد کند، و اگر (بنده ای) نیابد بایستی دو ماه متوالی روزه بگیرد. این توبه ای است که از طرف خدا پذیرفته است و خدا دانا و حکیم است»

اقسام دیه

با توجه به نوع خسارتی که فرد می بیند دیه نیز به دیه نفس، دیه اعضا و جوارح و دیه منافع تقسیم می شود. این خسارات ممکن است در سه حالت مختلف ایجاد شده باشد که در نحوه پرداخت و شخص پرداخت کننده می تواند تفاوت ایجاد کند.

سه حالت مختلف در ایجاد خسارت عبارتند از:

خطای محض

در خطای محض فرد هیچ اراده ای بر ایجاد خسارت ندارد. مانند آن که در هنگام شکار، گلوله شلیک شده به شکار، به انسانی برخورد کند و موجب مرگ او شود.

خسارت شبه عمدی

اگر فرد قصد و اراده ایجاد خسارت داشته باشد اما آسیب از حد انتظار او بیشتر شود خسارت شبه عمد صورت گرفته است. مانند آن که فرد به قصد سیلی ضربه ای بر صورت شخصی می زند و فرد میمیرد.

خسارت عمدی

خسارتی که با اراده و قصد قبلی صورت میگیرد را خسارت عمدی می گویند. ایجاد خسارت های عمدی از موجبات قصاص است و فرد آسیب دیده و یا وراث او می توانند مطالبه قصاص کنند اما راه دیگر این است که از حق قصاص خود گذشته و مطالبه دیه کنند.

دیه نفس

در قتل نفس در صورتی که عمل ارادی و عمدی باشد قاتل قصاص می شود اما در صورتی که اولیای دم از حق قصاص خود گذشت کرده و یا قتل از اقسام شبه عمد و یا خطای محض باشد قاتل باید دیه را پرداخت نماید.

محاسبه دیه کامل

دیه قتل مقدر و معین بوده و میزان آن بمطابق منابع فقهی به این شرح است: صد شتر که سن آنها از پنج سال بیشتر باشد یا دویست گاو سالم یا هزار گوسفند سالم یا دویست حله از برد یمانی (حله نوعی لباس و برد یمانی نوعی پارچه است) یا هزار دینار (معادل هزار مثقال طلا) یا ده هزار درهم ( معادل ده هزار مثقال نقره)

در قتل عمد، قاتل یک سال مهلت دارد تا دیه را از مال خود بپردازد. در قتل شبه عمد نیز مقادیر دیه به همین میزان است با کمی اختلاف در میزان سن شترها اما قاتل برای پرداختن دیه به جای یک سال مهلتی دو ساله برای پرداخت دیه دارد که باید از مال خودش پرداخت نماید. این میزان دیه در قتل خطای محض نیز باز با کمی اختلاف در سن شترها جریان دارد با این اختلاف که مهلت پرداخت آن سه سال است و هم چنین در این مورد دیه بر عاقله ثابت است و عاقله وظیفه پرداخت دیه را بر عهده دارند. عاقله باید از مال خود دیه را پرداخت نمایند و قاتل نسبت به پرداخت دیه هیچ گونه بدهی به آنها نخواهد داشت و وراث نمی توانند جهت گرفتن دیه به قاتل رجوع کنند.

جنین انسان نیز مانند انسان زنده است و تمامی احکام دیه در مورد او نیز جریان دارد اما میزان دیه او به نسبت میزان تکاملش متفاوت است.

دیه عضو

دیه اعضای بدن

در فقه اسلامی میزان دیه برخی از اعضا به صورت مشخص و روشن بیان شده است. اما در یک قاعده کلی که در احکام دیه جریان دارد اعضایی که یکی هستند مانند نخاع دارای دیه کامل و اعضایی که جفت هستند مانند چشم هر کدام به میزان نصف دیه کامل دیه دارند و در صورتی که هر دو آسیب ببینند؛ دیه کامل ثابت می شود. در مورد اعضای جفت تنها در مورد میزان دیه بیضه ها و لب ها اختلاف است.

از خسارت هایی که موجب دیه کامل است می توان به موارد زیر اشاره کرد:

شکستن کمر در صورتی که فرد دیگر قادر به نشستن نباشد

از بین رفتن تمام دندان ها

از بین رفتن انگشت های هر دو دست و یا انگشت های هر دو پا

قطع شدن نخاع

شکستن ترقوه

از بین بردن موهای سر و یا صورت به گونه ای که دیگر رشد نکند

شکستن گردن در صورتی که موجب خم شدگی و کوتاهی قد شود

خسارت به هر دو پستان زن موجب یک دیه کامل زن و خسارت به یک پستان موجب نصف دیه زن خواهد شد

از بین رفتن هر دو بیضه مرد

از بین رفتن آلت تناسلی مرد و زن

افضاء زن (یکی شدن مجرای خروج خون حیض و مجرای خروج ادرار)

دیه منافع؛ اگر به عضوی از اعضا آسیب برسد و آن عضو به ظاهر سالم باشد اما کارایی خود را از دست داده باشد باز هم دیه ثابت است و دیه به منافع اعضا تعلق میگیرد. مانند شنوایی برای گوش یا چشایی برای زبان و یا قدرت تعقل؛ برخی از منافعی که در احکام اسلامی برایشان دیه معین شده عبارتند از:

چشایی؛ از بین رفتن حس چشایی موجب ثبوت یک دیه کامل است.

صدا؛ از بین رفتن صدا از موارد ثبوت دیه است. در این صورت دیه کامل ثابت می شود. در این صورت اگر حرکات زبان جهت تکلم نیز دچار آسیب شود دو سوم دیه کامل به دیه کامل اضافه می شود.

انزال جنسی؛ اگر فرد قدرت انزال جنسی را در رابطه جنسی از دست بدهد مستحق یک دیه کامل است.

کنترل ادرار؛ اگر آسیب موجب شود فرد قدرت کنترل ادرار خود را از دست بدهد یک دیه کامل جهت جبران آن در فقه لحاظ شده است.

عاقله کیست؟

عاقله یک اصطلاح فقهی است و در مورد قتل خطای محض کاربرد دارد. در صورتی که فرد مرتکب قتل خطای محض شود پرداخت دیه بر عهده قاتل نبوده و عاقله او مکلف به پرداخت دیه هستند.

عاقله به افراد زیر گفته می شود:

عصبه: مردهایی از اقوام پدری مثل عمو و عمو زادگان

معتق: کسی که بنده آزاد کند را معتق می گویند. معتق در صورتی که برده آزاد شده او مرتکب قتل خطای محض شود و عصبه نداشته باشد عاقله محسوب شده و دیه بر عهده او خواهد بود.

ضامن جریره: افراد با قرارداد تعهد می کنند در صورتی که از اموال طرف مقابل خود ارث ببرند ضامن خسارت جنایات او باشند.

امام معصوم: اگر قاتل خطای محض هیچ یک از افراد بالا را در اطراف خود نداشته باشد دیه توسط امام معصوم پرداخت خواهد شد.

دیه زن

در فقه اسلامی دیه زن نصف دیه مرد مقدر شده و این حکم مورد اتفاق فقهای امامیه و اهل سنت است. دیه زن در موارد جراحت تا یک سوم دیه کامل با مرد برابر است و در صورتی که دیه بیشتر از آن شود دیه زن به نصف دیه مرد کاهش می یابد.

دیه غیر مسلمانان

دیه غیر مسلمانان با دیه مسلمانان برابر نیست و نصف دیه آنان لحاظ شده است. فقهای اسلامی در مورد نصف بودن دیه غیرمسلمانان اتفاق نظر دارند. در مورد غیرمسلمانان تفاوتی بین زن و مرد آنان نیست و دیه آنان چه زن و چه مرد نصف دیه کامل یک مرد مسلمان است.

منظور از غیرمسلمانان در این مورد اهل ذمه است که به یهودیان، مسیحیان و زرتشتیان اطلاق می شود و دیگر غیرمسلمانان از دیه بهره ای ندارند.

تغلیظ دیه

 

فقه اسلامی قتل در شرایط خاصی را موجب آن دانسته که قاتل میزان بیشتری از دیه مقدّر پرداخت کند. به این افزایش دیه در اصطلاح تغلیظ دیه می گویند. میزان افزایش در دیه نیز توسط فقه مشخص شده و آن یک سوم دیه است که به دیه کامل افزوده می شود. این افزایش به دلیل اهمیت شرایطی است که قتل در آن واقع شده است.

شرایطی که دیه تغلیظ می شوند از این قرارند:

♦ اگر قتل در یکی از ماه های حرام انجام شود. ماه های حرام عبارتند از: محرم، رجب، ذی القعده و ذی الحجه

♦ اگر قتل در حرم مکی انجام شود

باید توجه کرد که آسیب و مرگ هر دو باید در ماه حرام و یا مکان حرام اتفاق بیفتد.

جهت دریافت مشاوره حقوقی مربوط به دیه با شماره زیر تماس بگیرید:

۰۹۱۲۲۳۳۹۰۱۵

error: Content is protected !!